Το Ελληνικό Λαούτο: Ο Βασιλιάς της Ζυγιάς και η Τέχνη της Κατασκευής του
Αν η λύρα ή το βιολί είναι η «φωνή» της ελληνικής παράδοσης, το λαούτο είναι η καρδιά και ο παλμός της. Ως το κατεξοχήν πολυφωνικό και ρυθμικό όργανο, το λαούτο (στεριανό ή κρητικό) κουβαλά μια ιστορία αιώνων, αποτελώντας τη γέφυρα ανάμεσα στα αρχαία έγχορδα και τη σύγχρονη λαϊκή μουσική δημιουργία.
Ιστορία και Εξέλιξη: Από το Ούτι στο Λαούτο
Το λαούτο ανήκει στην ευρύτερη οικογένεια των οργάνων με αχλαδόσχημο ηχείο και μακρύ λαιμό. Παρόλο που οι ρίζες του συνδέονται με το αραβικό ούτι, το ελληνικό λαούτο διαφοροποιήθηκε σημαντικά κατά την περίοδο της Αναγέννησης και του Μπαρόκ.
Η βασική διαφορά: Σε αντίθεση με το ούτι, το λαούτο απέκτησε τάστα (μπερντέδες) και μακρύτερο μπράτσο, επιτρέποντας στον μουσικό να παίζει με μεγαλύτερη ακρίβεια σε διαφορετικές κλίμακες και να συνοδεύει με συγχορδίες.
Οι τύποι: Σήμερα διακρίνουμε το Στεριανό (με κούρδισμα Λα-Ρε-Σολ-Ντο) και το Κρητικό (με κούρδισμα Μι-Λα-Ρε-Σολ), το οποίο είναι μεγαλύτερο σε μέγεθος και με πιο επιθετικό, μεταλλικό ήχο.
Η Κατασκευή του Ηχείου: Το “Σκάφος”
Η κατασκευή του λαούτου θεωρείται μία από τις δυσκολότερες δοκιμασίες για έναν οργανοποιό, λόγω της πολυπλοκότητας του σκάφους του.
Οι Δούγιες: Το ηχείο δεν είναι σκαφτό (όπως της λύρας), αλλά αποτελείται από λεπτές λωρίδες ξύλου, τις δούγιες. Αυτές λυγίζονται με θερμότητα και συγκολλούνται μεταξύ τους πάνω σε καλούπι.
Υλικά: Χρησιμοποιούμε συνήθως καρυδιά, σφένδαμο ή μουριά. Ο αριθμός των δουγιών (συνήθως 25 έως 35, πάντα μονός αριθμός) επηρεάζει την κυρτότητα και την αισθητική του οργάνου.
Εσωτερική ενίσχυση: Το σώμα ενισχύεται εσωτερικά με λεπτά πηχάκια, ώστε να αντέχει τη μεγάλη πίεση των μεταλλικών χορδών χωρίς να χάνει την ελαστικότητά του.
Το Καπάκι και η Ροζέτα
Το καπάκι είναι ο «καθρέφτης» του ήχου. Κατασκευάζεται από έλατο υψηλής ποιότητας, με πολύ πυκνά και ίσια νερά.
Η Ροζέτα: Η ηχητική οπή του λαούτου είναι συχνά διακοσμημένη με μια περίτεχνη, σκαλιστή ροζέτα από ξύλο ή κόκαλο. Πέρα από την αισθητική, η ροζέτα παίζει ρόλο στον έλεγχο της εξόδου του αέρα και της έντασης των μπάσων συχνοτήτων.
Το “Πικάρισμα”: Στο σημείο που ο μουσικός κρούει τις χορδές με την πένα, τοποθετείται μια προστατευτική πλάκα (φτερό), παραδοσιακά από ταρταρούγα ή σκληρό ξύλο, για να προστατεύεται το ευαίσθητο έλατο.
Το Μπράτσο και οι Μπερντέδες
Το μπράτσο του λαούτου πρέπει να είναι εξαιρετικά σταθερό για να μην σκεβρώνει.
Υλικά: Συνήθως είναι φτιαγμένο από φλαμούρι ή μαόνι, και έβενο για την ταστιέρα.
Κινητοί Μπερντέδες: Παραδοσιακά, το λαούτο είχε μπερντέδες από έντερο ή νάιλον που δένονταν γύρω από το μπράτσο. Αυτό επέτρεπε στον μουσικό να “κουρδίζει” τα διαστήματα ανάλογα με τον ήχο (μακάμ) που έπαιζε. Στα σύγχρονα λαούτα, συχνά συναντάμε σταθερά, μεταλλικά τάστα, αν και πολλοί σολίστες επιμένουν στην παραδοσιακή μέθοδο για τη γλυκύτητα του ήχου.