Το Κανονάκι: Ο Μαθηματικός Κανόνας της Ανατολικής Μουσικής
Από το Μονόχορδο στο Καφέ Αμάν
Η ονομασία του οργάνου προέρχεται από την ελληνική λέξη «κανών». Στην αρχαιότητα, ο όρος αναφερόταν στο μονόχορδο του Πυθαγόρα, ένα εργαλείο που χρησιμοποιούνταν για τη μέτρηση των μουσικών διαστημάτων. Η εξέλιξη από το αρχαίο «ψαλτήριο» στο σύγχρονο κανονάκι πέρασε μέσα από το Βυζάντιο, όπου συχνά συναντάται σε εικονογραφίες ως ένα τραπεζοειδές όργανο που κρατιέται στην αγκαλιά.
Κατά την Οθωμανική περίοδο, το κανονάκι κατέλαβε κεντρική θέση στις αυλικές ορχήστρες (Fasıl), ενώ με την έλευση των προσφύγων από τη Μικρά Ασία το 1922, το όργανο ρίζωσε ξανά στον ελλαδικό χώρο μέσω των Καφέ Αμάν και των σμυρναίικων κομπανιών.
Κατασκευαστική Ανατομία: Η Αρχιτεκτονική της Ακρίβειας
Το κανονάκι είναι ένα όργανο με ιδιαίτερα υψηλές κατασκευαστικές απαιτήσεις. Σε αντίθεση με άλλα έγχορδα, το κανονάκι συνδυάζει ξύλο, μέταλλο και δέρμα σε μια λεπτή ισορροπία.y.
Το Σώμα (Το Σκάφος)
Το σώμα έχει σχήμα ορθογώνιου τραπεζίου. Η επιλογή των ξύλων είναι καθοριστική για την αντοχή και την αντήχηση:
Η βάση: Το κάτω μέρος του οργάνου είναι συνήθως από κόντρα πλακέ υψηλής ποιότητας ή μασίφ ξύλο, για να προσφέρει σταθερότητα.
Το πλαίσιο: Κατασκευάζεται συνήθως από σκληρά ξύλα όπως το σφεντάμι (maple), η καρυδιά ή το μαόνι. Τα ξύλα αυτά πρέπει να είναι απόλυτα ξηρά, καθώς το κανονάκι δέχεται τεράστια πίεση από τις 78 χορδές του (περίπου 1 τόνο συνολικής τάσης).
Το Καπάκι και οι Ροζέτες
ο πάνω μέρος του οργάνου χωρίζεται σε δύο τμήματα:
Το δερμάτινο τμήμα: Στη δεξιά πλευρά του οργάνου υπάρχουν 4 ή 5 ορθογώνια ανοίγματα καλυμμένα με δέρμα..
Το ξύλινο τμήμα: Κατασκευάζεται από πλατάνι ή ερυθρελάτη (spruce), το οποίο φέρει περίτεχνα σκαλισμένες τρύπες, τις ροζέτες. Οι ροζέτες επιτρέπουν στον ήχο να εξέρχεται από το ηχείο και προσφέρουν αισθητική ταυτότητα στον κατασκευαστή.
Το Δέρμα και ο Καβαλάρης
Αυτή είναι η «καρδιά» του κανονιού. Ο καβαλάρης (bridge) δεν πατάει πάνω σε ξύλο, αλλά πάνω στο δέρμα.
Ο Καβαλάρης: Είναι μια μακριά ξύλινη γέφυρα που πατάει πάνω σε πόδια (ποδαράκια) τα οποία ακουμπούν απευθείας στο δέρμα. Η δόνηση των χορδών μεταφέρεται μέσω του καβαλάρη στο δέρμα και από εκεί στον αέρα μέσα στο ηχείο.
Υλικό δέρματος: Χρησιμοποιείται δέρμα από ψάρι (παραδοσιακά από μουρούνα) ή δέρμα μοσχαριού/κατσίκας. Το δέρμα του ψαριού θεωρείται ανώτερο γιατί επηρεάζεται λιγότερο από την υγρασία.
Τα Μαντάλια (Mandals)
Είναι το πιο χαρακτηριστικό στοιχείο του οργάνου. Πρόκειται για μικρά μεταλλικά λεβιεδάκια που βρίσκονται στην αριστερή πλευρά.
Υλικό: Κατασκευάζονται από ορείχαλκο (αλπάκα) ή άλλα κράματα. Η σωστή τοποθέτησή τους απαιτεί μαθηματική ακρίβεια, ώστε οι αποστάσεις των μορίων να είναι απόλυτα ακριβείς.
Λειτουργία: Κάθε χορδή (ή μάλλον κάθε τριάδα χορδών) έχει από 5 έως 12 μαντήλια. Ανεβάζοντας ή κατεβάζοντας ένα μαντήλι, ο μουσικός αλλάζει το μήκος της χορδής, μεταβάλλοντας το ύψος του ήχου κατά κόμματα (μικροδιαστήματα).